Za każdą pasją stoi jakaś historia, to coś, co zdecydowało, w którą stronę człowiek podąża.

 

12 tysięcy odznaczonych!!! Tomasz Janicki

 

Kolekcjoner z KWK Bobrek-Piekary, Ruch Piekary, WĘGLOKOKS KRAJ,
Kierownik Robót Górniczych d.s Wydobywczych, Z-ca Kierownika Działu Górniczego.

 

1
Zdjęcie nr 1, Tomasz Janicki podczas wykonywania obowiązków służbowych

 

Od kiedy zaczęła się Pana pasja i co konkretnie Pan zbiera?

 

Pasja zbieractwa odznaczeń i odznak pochłania mnie, fascynuje niezmiennie od młodzieńczych lat. Pozostaję jej wiernym od prawie trzydziestu lat i już przy tym zostanę – zaczyna swoją opowieść Pan Tomasz Janicki.

 

Odznaczenia czy odznaki, różnie są nazywane te wykwintnie i misternie wykonane przez grawerów metalowe polakierowane drobne przedmioty. Niejednokrotnie grawerzy wznoszą się na wyżyny i tworzą arcydzieła metaloplastyki w temacie falerystyki.

 

– Odznaczenia*, generalnie dzielimy na pewne okresy: okres przedwojenny i powojenny, zaś okres powojenny jeszcze na wczesny okres PRL-u – tzw. okres bierutowski, środkowy okres PRL-u – czasy prosperity gospodarczej a szczególnie górnictwa i sportu oraz okres współczesny, liczony od lat 90 tych, (pojawiły się wtedy nowe techniki wykonywania odznak – technika maszynowa i laserowa).

 

Ponadto, ze względu na sposób wykonania, odznaki można podzielić na podkategorie takie jak: wstążkowe, baretkowe z baretką (przywieszką) oraz zwykłe jednolite odznaki. Odznaczenia dzielimy też na emaliowane i lakierowane lub w polewie żywicznej – te ostatnie są najmniej efektowne.

 

Odznaczenia różnią się też sposobem mocowania – wyróżniamy: mocowanie na nakrętki tgz, śruby, agrafki, pinsy oraz szpilki, jak również zastosowanym na ich wykonanie materiałem – od aluminium po złoto. Gama jest bardzo duża, rozpiętość ogromna, skompletowanie całości zabiera bardzo dużo czasu i na dzień dzisiejszy jest to niemożliwe, chociażby ze względów na to, że niektóre odznaki udokumentowane są w pojedynczych egzemplarzach – np. pierwsza odznaka Cracovii Kraków z łyżwą wykonana przez Pana Belladę z Wiednia czy odznaka wykonana dla św. Jana Pawła II, w złocie z diamentem na tarczy.

 

Odznaki trzeba chronić przed światłem, przed zabrudzeniami i przed dotykiem, praktycznie wszystko im szkodzi, dlatego trzeba je odpowiednio przechowywać.

 

Jakie odznaczenia i odznaki Pan zbiera?

 

Zbieram odznaki i odznaczenia z okresu PRL-u, w którym następuje masowe pojawienie się pamiątek falerystycznych, ale też przedwojenne jak i współczesne pozycje. Ten ostatni okres ma dla mnie szczególne znaczenie. W tym właśnie czasie zaczęły powstawać i prężnie funkcjonować organizacje i stowarzyszenia społeczne, których działalność zaowocowała emisjami licznych odznak organizacyjnych i okolicznościowych. Odznaczenia, odznaki wydawano w celu upamiętnienia ważnego wydarzenia w życiu organizacji, np. jubileuszu, zjazdu, ale również: „Za wysługę lat” dla „Zasłużonych pracowników” czy honorowe, takim przykładem jest chociażby odznaka pamiątkowa wydawana krótkimi seriami.

 

 

Niewiele osób ma takie zbiory jak ja, nasz ruch kolekcjonerski jest niewielki a profesjonalnie zbiera, kolekcjonuje odznaczenia garstka osób w całym kraju. W okresie PRL-u ludzie chełpili się medalami, które otrzymywali, tego na rynku jest dość dużo, można pozyskiwać z różnych źródeł, szczególnie od tych, których nie cieszy już medal w klapie. Szukam kontaktów, pozyskuję na targach, giełdach staroci, na zasadzie wymiany z innymi kolekcjonerami i od producentów – grawerów – dodaje Pan Tomasz.

 

 

2
Zdjęcie nr 2, kolekcja „Kluby Sportowe” GKS Szombierki Bytom

 

– My pasjonaci, zbieramy i składamy kolekcję jakby w całość. Pomocne są w tym, dostępne na rynku książki i monografie falerystyczne, ale też informacje zaczerpnięte od samych posiadaczy, producentów, instytucji wydających lub internetu.

 

W naszej grupie kolekcjonerów, która obejmuje pasjonatów z całego kraju, jesteśmy na takim etapie wiedzy, że potrafimy po szczegółach określić przynajmniej zbliżony rok wydania. Wiemy w jakim mniej więcej okresie używano tego rodzaju techniki wykonania, poznajemy to po nakrętce, gwincie i wykroju, a nawet po położeniu emalii. Te informacje bez trudu pozwalają nam określić nazwisko grawera, który był wykonawcą danego odznaczenia czy odznaki. W kraju było ich wielu w większych miastach, ale każdy miał swoje upodobania i inny sposób wykonawstwa. To trudne zadanie, ale nie niemożliwe – biorąc pod uwagę fakt, że oglądam i porównuję poszczególne odznaki nawet tysiące razy.

 

Cała frajda i sens kolekcjonowania – to posiadanie odznak oryginalnych (nie kopii czy współczesnych wznowień odznak z oryginalnych starych matryc). Niejednokrotnie jest to trudna sprawa, gdyż poszczególne odznaki są tak dobrze podrobione, że trudno określić ich autentyczność. Poznajemy po szczegółach, o których wiedzą tylko wprawni zbieracze, (np. po różnych rodzajach nakrętek, śrub – ogólnie wszelkich mocowaniach, rantach, brzegach odznak czy sposobach położenia emalii – w zależności od tego czy to piecowa czy zimna emalia. Przykładowo, same nakrętki do odznak inaczej wykonywane były przed wojną (były duże, mocno wypukłe, sygnowane nazwiskiem lub wytwórnią grawerską), a inaczej po wojnie (najczęściej są mniejsze, proste a niejednokrotnie niechlujnie wykonane), śruby też wyróżniają się tym, że w okresie II RP były solidne, drobnozwojowe lub grubozwojowe, często z lewym calowym gwintem.

 

Generalnie, odznaki przedwojenne były solidniej wykonywane i w niewielkich nakładach, najczęściej z zapięciem na nakrętki, śruby lub tgz. płetwę-kopyto. Po wojnie zaś tego typu wykonanie spotykane jest rzadziej, a aktualnie z racji kosztu wykonania, preferowane są odznaki na szpilkę lub tgz pins, sporadycznie agrafki, (przeważnie odznaki baretkowe).

 

3
Zdjęcie nr 3, kolekcja „Kluby Sportowe” KS Polonia Bytom

 

Odznaczenia generalnie różnią się kolorystyką, barwą, wykonawstwem, innym materiałem zastosowanym do wykonania, innym sposobem mocowania, a współcześnie spotykane odznaki, tak zwane: tgz wielowarstwowe, (gdzie herb nakładany jest na emaliowaną tarczę odznaki) – są równie piękne jak te przedwojenne, ale niejednokrotnie bardzo drogie. Ja preferują odznaki na śruby, nakrętki – są cenniejsze, młodsi zbieracze preferują pinsy lub odznaki w polewie żywicznej, oni dopiero zaczynają tę zabawę – kontynuuje Pan Tomasz.

 

4
Zdjęcie nr 4, kolekcja „Kluby Sportowe” KS Polonia Bytom

 

– Jest jednak wiele takich odznak, o których nic nie wiem i usilnie staram się odkryć ich historię, przechowuję je i ciągle poszukuje odpowiedzi.

 

5
Zdjęcie nr 5, kolekcja „Kluby Sportowe” Czarni, Rozbark, Górnik Bytom

 

Jakie dziedziny obejmuje Pana kolekcja?

 

– Moja kolekcja obejmuje odznaczenia wydawane praktycznie w każdej branży, także odznaczenia państwowe i związkowe. Można je podzielić na różne tematy – np. odznaczenia sportowe, na które składają się odznaki klubów sportowych, w tym klubów przedwojennych, imprez, zawodów, dyscyplin jak również odznaki państwowe, (także za „Zasługi”: dla miasta, województwa, regionu, oraz górnicze w szczególności: „Zasłużonych dla Kopalń”).

 

6
Zdjęcie nr 6, kolekcja, odznaki PTTK-owskie, rajdów turystycznych z m. Bytomia

 

Głównie jednak interesują mnie odznaki PTTK-owskie, rajdów turystycznych z regionu bytomskiego hut, kopalń i innych zakładów, gdzie ruch turystyczny rozwijał się przez lata prężnie, w szczególności w latach 60 i 70 tych. W tych właśnie latach każdy rajd turystyczny upamiętniano okolicznościową odznaką. Były rajdy wiosenne, jesienne, rajdy górskie, złazy, wtedy cała grupa turystów po zakończeniu imprezy dostawała taką odznakę. Potem te odznaczenia leżały gdzieś i niszczały. W zbieractwie sztuką jest skompletowanie całego rocznika konkretnej imprezy czy rajdu – tylko kilkanaście odznak brakuje mi do skompletowania tych roczników – opowiada Pan Tomasz Janicki.

 

7
Zdjęcie nr 7, kolekcja „Zasłużony” dla Kopalń Szombierki, Rozbark, Dymitrow Bytom

 

– Bardzo ciekawą pozycję w kolekcji stanowią odznaczenia „Zasłużony” – np. „Zasłużony dla Górnictwa”, było ich całe mnóstwo, wydawane w różnych okresach. „Zasłużony” dla konkretnego miasta, dla regionu, dla zakładów pracy, „Zasłużony” dla kopalń, „Zasłużony” działacz i inne. Samych odznaczeń z miasta Bytomia posiadam kilkanaście tysięcy pozycji, uszeregowanych tematycznie. Szczególnie ekscytuje mnie sposób wykonania, gdyż wydania odznaczeń różniły się. Przedwojenne odznaczenia były zupełnie inne, zmieniły się przecież (nazwy instytucji, kopalń i miast), herby, wzory, barwy, kształty oraz techniki wykonania odznak.

 

8
Zdjęcie nr 8, kolekcja „Miasto Bytom”

 

Przechowuję moje skarby w klaserach, staram się, by zachowały się w stanie nienaruszonym. W sumie moja kolekcja liczy około 12 tyś. odznak i odznaczeń – nie medali, medali nie zbieram, to jest całkowicie inny temat i dziedzina.

 

WĘGLOKOKS KRAJ w 2016 roku również wydał odznakę „Zasłużony dla WĘGLOKOKS KRAJ”.

 

Bardzo się cieszę, że nasza macierzysta Firma kultywuje tradycje. Jest to odznaka numerowana, wręczana z legitymacją, chełpię się tym, że mogę ją nosić w klapie munduru górniczego. Już teraz to odznaczenie z 2016 roku jest niesamowicie poszukiwane przez kolekcjonerów. Mam nadzieję, że w 2017 roku będzie kolejne wydanie i znajdzie się w mojej kolekcji.

 

9
Zdjęcie nr 9, odznaka „Zasłużony dla Kopalni Węglokoks”.

 

Niektóre odznaczenia są bardzo cenne, np. pokazane na zdjęciu nr 10 „Zasłużony Pilot Wojskowy I klasy”, wersja złota i srebrna, wykonane techniką na śrubę z nakrętką emalii piecowej jako odznaka wielowarstwowa (herb jest nakładany na tarczę).

 

10
Zdjęcie nr 10, „Zasłużony Pilot Wojskowy I klasy”, wersja złota i srebrna.

 

oraz następne: „Przodownik Pracy”, (zdjęcie nr 10, kolekcja „Przodownik Pracy”),
wtedy dość powszechne odznaczenie. To wydanie akurat pochodzi z 1946 roku, jest opatrzone potężną nakrętką menniczą, ponadto ma solidny i masywny słupek.

 

11
Zdjęcie nr 11, kolekcja „Przodownik Pracy”

 

Staram się eksponować swoje zbiory. W Muzeum Górnictwa w Zabrzu, czy na zjazdach OZPN w Bytomiu, często organizowane są wystawy falerystyczne, które staram się wspierać własnymi zbiorami. Ekspozycje są próbą ukazania historii miasta, stowarzyszeń i instytucji oraz organizacji, przez pryzmat odznak organizacyjnych i okolicznościowych. Wystawy stanowią wielowątkowy temat poznawczy, oferujący odbiorcy poprzez setki pamiątek, (które są również ciekawym przedmiotem sztuki użytkowej), informacje historyczne odnoszące się do osób i wydarzeń.

 

Odznaczenia można zbierać bez końca, ta pasja nigdy się nie nudzi. Jest bardzo wymagająca a zarazem wciągająca i można o niej mówić w nieskończoność – kończy swoją wypowiedz Pan Tomasz Janicki.

 

 

Napisała:

Jolanta Kotelska,
Biuro Rzecznika i Komunikacji Wewnętrznej WĘGLOKOKS SA

 

*Odznaczenie – honorowe wyróżnienie o określonym znaku nadawane za szczególne zasługi lub wybitne osiągnięcia w różnych dziedzinach pracy zawodowej lub społecznej, za akty odwagi i poświęcenia, w celu upamiętnienia wydarzeń, udziału w wojnie. Odznaczenia dzielą się na ogół na: ordery, krzyże, medale, gwiazdy i odznaki.